Konsorcjum Migracyjne, we współpracy z Międzynarodową Organizacją ds. Migracji (IOM) opracowało raport analizujący ryzyko i formy wyzysku, jakiego doświadczyły osoby z doświadczeniem migracyjnym przebywające w Polsce w latach 2022–2024 w kontekście ich sytuacji na rynku pracy oraz zakwaterowania. Z analizy wyłania się niepokojący obraz narastających nadużyć wobec migrantów i migrantek, szczególnie pochodzących z Ameryki Łacińskiej.
Zjawisko wyzysku cudzoziemców
Lata 2022-2024 w Polsce to okres, w którym odnotowywano rosnącą liczbę przypadków pracy przymusowej, niewypłacania wynagrodzeń oraz nadużyć związanych z zakwaterowaniem. Z danych oficjalnych i sprawozdań Krajowego Centrum Interwencyjno-Konsultacyjnego dla Ofiar Handlu Ludźmi (KCIK) wynika, że pokrzywdzenia pracą przymusową w ostatnich latach najczęściej doświadczali obywatele państw Ameryki Łacińskiej. Spośród 289 osób objętych w 2024 roku wsparciem KCIK aż 191 doświadczyło wyzysku pracowniczego, z czego znaczna część pochodziła się z trzech krajów: Kolumbii, Wenezueli i Argentyny*. Z badania wynika, że na nieuczciwe praktyki w kontekście pracy i zakwaterowania narażeni mogą być też obywatele innych państw trzecich. Wiele migrantów i migrantek przyjeżdża do Polski z nadzieją na legalne i uczciwe zatrudnienie, jednak część z nich trafia w sidła nieuczciwych pośredników i pracodawców, uzależniających ich od siebie przez obietnice wsparcia w legalizacji pobytu i pracy czy nakładających na nich nieuzasadnione opłaty, kary lub zadłużenie.
Osoby migrujące, szczególnie spoza Unii Europejskiej, często nie mają dostępu do rzetelnych informacji o zasadach legalnego pobytu i warunkach pracy w Polsce. Problemem pozostaje też wprowadzanie osób migrujących w błąd, szczególnie na etapie rekrutacji do pracy w Polsce czy przed opuszczeniem kraju pochodzenia. Stoją za tym pośrednicy migracyjni, nierzadko rodacy osób migrujących. Migranci podejmujący pracę w Polsce nie mają często odpowiednich umów, co samo w sobie może być przejawem wyzysku. Praca na podstawie umów cywilnoprawnych mimo warunków wskazujących na stosunek pracy oznacza dla nich brak gwarancji wynikających z przepisów prawa pracy, jak płatny urlop czy płatne zwolnienie lekarskie. Osoby migrujące niezgłoszone do ubezpieczenia zdrowotnego w razie choroby mogą mierzyć się z nie tylko utratą dochodu, ale także ryzykiem bezdomności.
* Dane pochodzą ze sprawozdań Krajowego Centrum Interwencyjno-Konsultacyjnego dla Ofiar Handlu Ludźmi.
Wysokie ryzyko dla dzieci, młodzieży i osób z grup marginalizowanych
Raport podkreśla szczególne zagrożenie wyzyskiem w przypadku małoletnich bez opieki, zwłaszcza z Ukrainy i Białorusi, oraz przedstawicieli społeczności romskiej pochodzących z Ukrainy. Osoby ze społeczności LGBTQIA+, osoby z niepełnosprawnościami i młodzi dorośli również należą do grup wymagających szczególnego wsparcia. W wyjątkowo trudnym położeniu znajdują się ukraińscy Romowie z regionu Zakarpacia, którzy często nie potrafią czytać ani pisać, a także nie znają języka polskiego, ukraińskiego ani rosyjskiego – języków, w których udzielana jest większość informacji pomocowych. Bariery językowe i niska alfabetyzacja, w połączeniu z występującymi przypadkami dyskryminacji tej grupy w Polsce, znacząco utrudniają dostęp do systemów wsparcia i zwiększają ryzyko nadużyć.
“Aby zapobiec wykorzystaniu czy przemocy, wszyscy migranci, bez względu na ich status pobytowy, pochodzenie, powinni mieć równy dostęp do systemów pomocy. Szczególnie istotna jest identyfikacja osób narażonych na przemoc czy wykorzystanie i zapewnienie im odpowiedniego wsparcia, w celu zniwelowania czynników ryzyka,” mówi Hanna Dobrzyńska, IOM Polska.
Polska wysoko oceniana, ale system nie chroni wszystkich
Pomimo najwyższej oceny przez Departament Stanu USA za działania na rzecz przeciwdziałania handlowi ludźmi, system wsparcia i identyfikacji potencjalnych ofiar w Polsce nie obejmuje wszystkich osób migranckich i uchodźczych wymagających ochrony. Raport TIP* wskazuje na poważne luki w ochronie małoletnich, brak spójnych danych oraz niewystarczające działania prewencyjne.
„Dotychczasowe wysiłki Polski w zakresie zwalczania handlu ludźmi świadczą zarówno o rosnącym zrozumieniu polskich władz powagi problemu, jak i determinacji w jego zwalczaniu. Niemniej jednak dynamiczna sytuacja migracyjna, pojawianie się nowych trendów i nowych form wyzysku migrantów stawiają polskie służby przed wyzwaniami wymagającymi ciągłego aktualizowania strategii działania oraz doskonalenia narzędzi służących walce z handlem ludźmi i pomocy ofiarom tego procederu” podsumowuje Paweł Barabasz, IOM Polska.
Niniejsza publikacja została zrealizowana dzięki wsparciu rządów Japonii oraz Republiki Korei.
* Zgodnie z danymi opracowanymi przez Departament Stanu USA na potrzeby rocznego raportu obejmującego zagadnienia przeciwdziałania handlowi ludźmi w poszczególnych krajach (TIP)
